Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
THE EFFECT OF FUNGICIDES AGAINST ALTERNARIA BLIGHT OF TOMATO UNDER LABORATORY CONDITIONS
Ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida pomidorning alternarioz kasalligiga qarshi laboratoriya sharoitida qo’llanilgan fungicidlarni sinash va ularning ta’siri bo’yicha olingan tadqiqot natijalari keltirilgan bo’lib, ushbu ma’lumotlar dala sharoitida ham ushbu fungicidlarni sinash uchun foydalanish imkonini beradi.
Copyright (c) 2026 Karakalpakstan Institute of Agriculture and Agrotechnologies; Research Focus International Scientific Journal
THE EFFECT OF MINERAL AND MICROELEMENT FERTILIZERS ON THE GROWTH, DEVELOPMENT AND GRAIN QUALITY OF WHEAT
Ushbu tezisda bug‘doy hosildorligi va don sifatini oshirishda makroelementlar bilan bir qatorda mikroelementlarning ham muhim o‘rin tutishi ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilingan. Ushbu tahlil natijalaridan kelib chiqib, ko‘pchilik ilimiy-izlanishlarda mikroelementlarning o‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi, fotosintez jarayonlari, oziq moddalar almashinuvi hamda hosil elementlarining shakllanishiga ta‘sirini o‘rganishga qaratilganligini ko‘rishimiz mumkin. Adabiyotlar tahliliy natijalari bo‘yicha mikroelementli preparatlar bilan bug‘doy urug‘lariga ishlov berish va vegetatsiya davrida qo‘llash bug‘doyning unuvchanligi, tuplanishi, hosildorligi hamda don sifat ko‘rsatkichlarini yaxshilashini ko‘rsatgan. Shuningdek, Orolbo‘yi hududining tuproq-iqlim sharoitlarida mikroelementlarning samarali meyorlari va qo‘llash usullarini aniqlash yuqori va sifatli hosil olishning muhim omillaridan biri ekanligi bo‘yicha ham tahliliy ma’lumotlar keltirilganligini kuzatish mumkin.
soil and climate conditions of the Aral Sea region
SPECIES COMPOSITION AND SYSTEMATIC POSITION OF FUNGI RECORDED IN TOMATO FIELDS UNDER THE CONDITIONS OF THE REPUBLIC OF KARAKALPAKSTAN
Ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida pomidor dalalaridan olingan pomidorning kasallangan a’zolari, urug’ va tuprog’idan olingan namunalarda ajratailgan zamburug’larning tur tarkibi va sistematik or’ni bo‘yicha 2023-2025-yillarda olib borilgan tadqiqot natijalari keltirilgan bo‘lib, ushbu ma’lumotlar kelajakda pomidorda kasallik qo‘zg‘atuvchi zamburug’ turlarini o‘rganishda manba sifatida foydalanish imkonini beradi.
ON THE STUDY OF POLLEN MORPHOLOGY IN SPECIES OF THE GENUS INULA L.
Ushbu tadqiqotda Inula L. turkumi vakillarining gulchang morfologiyasiga oid xorijiy ilmiy adabiyotlarning keng ko‘lamli tahlili amalga oshirilgan. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, gulchang donachalarining morfologik xususiyatlari o‘simliklarni sistematik jihatdan o‘zaro bir biridan farqlanishi muhim ahamiyatga ega. Turkum vakillarining gulchangi yorug‘lik mikroskopik (LM) hamda skaner elektron mikroskop (SEM) usullari orqali o‘rganilib ularning o‘rtasidagi muhim belgi hususiyatlari turlararo farqlanishi aniqlangan. Tadqiqotlar tahlillari natijasida ekzin, tikanchalarning uzunligi va joylashishi, shuningdek apertura tuzilishi Inula turlarini differentsiatsiya qilishda muhim palinomorfologik belgi ekanligi ilmiy asoslangan. SEM tahlillari gulchang mikromorfologiyasini yuqori aniqlikda baholash imkonini berib, turlar o‘rtasidagi filogenetik va taksonomik munosabatlarni aniqlashda muhim ahamiyat kasb etishi qayd etilgan.
ANALYSIS OF SESAME SEED GERMINATION UNDER LABORATORY CONDITIONS
Mazkur maqolada Qora Shahzoda kunjut navining morfobiologik va xo‘jalik jihatdan qimmatli belgilari hamda uni O‘rta Osiyo sharoitida yetishtirish agrotexnologiyasi o‘rganilgan. Navning vegetatsiya davri, o‘simlik bo‘yi, barg va qo‘zoqcha tuzilishi, urug‘ining morfologik ko‘rsatkichlari hamda yog‘lilik darajasi tahlil qilingan. Tadqiqotlarda sug‘oriladigan va lalmi maydonlarda o‘sish xususiyatlari qiyosiy baholangan. Shuningdek, urug‘lik sifati, ekish muddati, ekish me’yorlari va sug‘orish tizimining hosildorlikka ta’siri yoritilgan. Ekinlarni parvarishlashda yagonalash, begona o‘tlarga qarshi kurash hamda optimal ko‘chat qalinligini shakllantirishning ahamiyati asoslab berilgan. Olingan ma’lumotlar Qora Shahzoda navidan yuqori va sifatli hosil olishda samarali agrotexnik tadbirlarni qo‘llash muhim ekanligini ko‘rsatadi.
THE FORMATION OF ENVIRONMENTAL CULTURE AMONG THE POPULATION IN THE FACE OF GLOBAL ECOLOGICAL CHALLENGES IN THE ARAL SEA REGION
В статье рассматриваются вопросы формирования экологической культуры населения в условиях современных экологических проблем Приаралья. Особое внимание уделяется роли культурно-просветительской деятельности в повышении экологической грамотности, развитии ответственного отношения к природным ресурсам и формировании экологически ориентированного поведения. Показано, что экологическое просвещение является важным инструментом решения экологических проблем и обеспечения устойчивого развития региона.
norm povedeniya i prakticheskix deystviy
SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR RESTORING DEGRADED LANDS AND DEVELOPING SUSTAINABLE FARMING IN CHIMBAY DISTRICT
Mazkur tezisda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Chimboy tumanidagi degradatsiyaga uchragan sug‘oriladigan erlarni qayta tiklash hamda iqlim o‘zgarishi va suv tanqisligi sharoitida barqaror dehqonchilikni rivojlantirishning ilmiy asoslari bayon etilgan. Minimal ishlov berish, organik moddalar bilan boyitish, siderat ekinlar va zamonaviy sug‘orish texnologiyalarining agroekologik samaradorligi asoslangan.
Сметов Мурат Иньятович, Шамуратов Қуралбай Турдибаевич
THE BIOLOGICAL, ECOLOGICAL AND ECONOMIC SIGNIFICANCE OF FISH FARMING UNDER POLYCULTURE CONDITIONS
Mazkur maqolada polikultura sharoitida baliq yetishtirishning biologik, ekologik va iqtisodiy ahamiyati yoritilgan. Polikultura usuli turli baliq turlarini bir suv havzasida birgalikda parvarishlash orqali tabiiy ozuqa bazasidan samarali foydalanish va ekologik muvozanatni saqlash imkonini beradi. Shuningdek, ushbu usul yem xarajatlarini kamaytirish, suv resurslaridan oqilona foydalanish hamda yuqari iqtisodiy samoradorlikka erishishda muhim ahamiyat kasb etishi ta’kidlangan.
SPECIFIC FEATURES OF FEEDING AND REPRODUCTION IN MICROTUS ILAEUS
Ushbu maqolada Microtus ilaeus turining oziqlanish va ko‘payish biologiyasining o‘ziga xos xususiyatlari o‘rganilgan. Tadqiqotlar natijasida turning oziq ratsioni tarkibi mavsumlar bo‘yicha tahlil qilinib, yoz faslida yashil o‘simliklar, qish faslida esa o‘simliklarning er osti qismlari asosiy ozuqa manbai ekanligi aniqlandi. Shuningdek, turning suv va suv- botqoq ekotizimlariga moslashganligi hamda populyatsiyasining saqlanib qolishida oziqlanish strategiyalarining ahamiyati baholandi. Olingan natijalar mazkur turning ekologik xususiyatlarini aniqlash va uni muhofaza qilish chora-tadbirlarini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega.
biologik xilma-xillik. Global iqlim o‘zgarishi
Ешчанова Сайёра Шукурилла қизи, Сагирбаева Зарина Юрьевна
THE EFFECT OF REARING MARKED SILKWORM BREEDS ON REPRODUCTIVE INDICATORS UNDER KARAKALPAKSTAN CONDITIONS
Ushbu maqolada Qoraqalpogʻiston Respublikasining turli iqlim sharoitida jinsi boʻyicha nishonlangan tut ipak qurti zot va duragaylarini parvarishlashning reproduktiv, biologik va texnologik koʻrsatkichlarga ta’siri oʻrganildi. Tadqiqotlarda harorat, havo namligi, ozuqa sifati va parvarishlash sharoitlarining tuxum jonlanishi, qurt hayotchanligi, pila mahsuldorligi hamda ipakchanlik darajasiga ta’siri baholandi. Ilmiy natijalarga koʻra, mahalliy iqlimga moslashgan nishonlangan duragaylar yuqori hayotchanlik va reproduktiv koʻrsatkichlarni namoyon etdi.
MORPHOMETRIC INDICATORS OF SEEDLINGS OF SESAME COLLECTION ACCESSIONS UNDER LABORATORY CONDITIONS
В данной работе проведена сравнительная морфометрическая оценка коллекционных образцов кунжута (Sesamum indicum L.) на раннем этапе развития в лабораторных условиях. Целью исследования являлось изучение генотипической изменчивости образцов по показателям общей длины проростка и длины гипокотиля. Исследование проводили методом лабораторного проращивания семян на фильтровальной бумаге при переменном температурном режиме (30 °C — 6 часов и 20 °C — 18 часов) в темноте. Объектом исследования служили 12 коллекционных образцов кунжута различного географического происхождения. Морфометрические измерения проводили на шестые сутки после закладки опыта. Установлено, что исследуемые генотипы существенно различались по интенсивности раннего роста проростков. Наиболее высокими показателями общей длины проростка характеризовались образцы K216, K221, K161 и контрольный сорт Tashkentskiy-122. Максимальные значения длины гипокотиля отмечены у генотипов K221 и K1396. Полученные результаты свидетельствуют о наличии выраженной генотипической изменчивости и позволяют выделить перспективные образцы для дальнейших физиолого-селекционных исследований.
THE EFFECT OF MULBERRY LEAVES GROWN UNDER KARAKALPAKSTAN CLIMATIC CONDITIONS ON SILKWORM VIABILITY
Mazkur maqolada Qoraqalpogʻiston Respublikasining quruq va keskin kontinental iqlim sharoitida yetishtirilgan tut barglarining ipak qurti hayotchanligi hamda pilla mahsuldorligiga ta’siri oʻrganildi. Tadqiqot davomida mahalliy “Ipakchi-1”, “Ipakchi-2” va xorijdan keltirilgan “Shan- Tung” zotlari biologik va xoʻjalik koʻrsatkichlari boʻyicha taqqoslandi. Shuningdek, harorat, havo namligi, oziqlantirish sifati va qurtxonadagi mikroiqlimning ipak qurtining rivojlanishiga ta’siri baholandi. Tadqiqot natijalariga koʻra, mahalliy iqlimga moslashgan zotlar yuqori hayotchanlik va pilla hosildorligini namoyon etdi.
BIOACCUMULATION OF CHROMIUM (CR) IN THE ORGANS OF RICE (ORYZA SATIVA L.)
Sholi o‘simligi (Oryza sativa L.) organlarida xrom (Cr) elementining bioakkumulyatsiyasi o‘rganildi. Tuproq tarkibidagi og‘ir metallar (Cu, Pb, Ni, Cd, Cr, Co, Zn) kompleks tasirida Alanga va Lazurniy navlarida ildiz, poya+barg hamda don qismlarida Cr ionlarining to‘planishi o‘rganildi. Natijalarga ko‘ra, ildizlarda bioakkumulyatsiya koeffitsienti (BAF) 0,54–0,90 oralig‘ida bo‘lib, poya+barglarda yuqori miqdordagi to‘planish kuzatildi. Don tarkibida Cr kontsentratsiyasi REMdan yuqori bo‘lib, navlar o‘rtasida farq aniqlandi: Lazurniy navida yuqori bioakkumulyatsiya qayd etildi.
SOYA HAR XIL varieties HOSILINING SIFATIGA AYRIM AGROTEXNIK OMILLAR VA O‘ZGUMI STIMULYATORINING TA’SIRI
Ushbu maqolada Surxondaryo viloyatining oziq moddalar bilan kam ta’minlalagan qum sahro tuproqlari sharoitida har xil:- 60 kg/ga; 75 kg/ga va 90 kg/ga me’yorlarda ekilgan soya ertapishar Ustoz va Vavilov navlari, azotli o‘g‘it bilan 50 kg/ga, 80 kg/ga, hamda 110 kg/ga me’yolarda qo‘llanilgan va azot o‘g‘iti qo‘llanilmagan variantlarning har birida O‘z.gumi stimulyatorining 0,6 t/l. me’yorini- ng ta’siri natijasida yetishtirlgan soya urug‘idagi moy va oqsil miqdorining o‘zgarishi haqida ma’lumotlar ko‘rsatilgan.
s vneseniem azotnix udobreniy v dozax 50 kg/ga
pod vozdeystviem stimulyatora «Uz.gumi» v doze 0
KEY MEASURES FOR OBTAINING HIGH GRAIN YIELDS FROM WINTER WHEAT
Ilmiy maqolada kuzgi bug‘doydan yuqori va sifatli don hosili yetishtirishda parvarishida ekin maydonida tarqalgan begona o‘tlarga qarshi gerbisidlardan Serto Plyus 25 % 100 g/ga, Ritmika Of 120 gerbisidi 400 ml/ga me’yorlarida qo‘llanilib, parvarishida Nanoplant ultra 100 ml/t+100+150 ml/ga (urug‘ga ishlov berish+tuplanishda+naychalashda) va Avangard Start 1,0 l/t+1,0+2,0 l/ga (urug‘ga ishlov berish+tuplanishda+naychalashda) me’yor va tartiblarida ildizdan tashqari oziqlantirish yuqori samaradorlikni ta’minlashi keltirib o‘tilgan.
THE EFFECT OF INTENSIVE FEEDING AND REARING AREA ON SILKWORM COCOON PRODUCTIVITY
Mazkur tadqiqotda ipak qurtini intensiv oziqlantirish hamda oziqlanish maydonining pilla hosildorligi va sifatiga ta’siri o‘rganildi. Tajriba davomida qurtlar yuqori sifatli tut barglari bilan intensiv oziqlantirilib, ular uchun optimal oziqlanish maydoni yaratildi. Kuzatishlar natijasida intensiv oziqlantirish qurtlarning o‘sishi va rivojlanishini jadallashtirishi, pillaga chiqish darajasini oshirishi hamda yuqori sifatli pillalar hosil bo‘lishiga xizmat qilishi aniqlandi. Olingan pillalar oq rangli, bir xil shaklli va yuqori texnologik sifat ko‘rsatkichlariga ega bo‘ldi. Tadqiqot natijalari pillachilikda intensiv oziqlantirish texnologiyalarini qo‘llash mahsulot sifati va hosildorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi.
chto intensivnoe kormlenie sposobstvuet uskoreniyu rosta i razvitiya shelkopryada
odnorodnoy formoy i visokimi texnologicheskimi svoystvami. Ustanovleno
SUSTAINABLE DEVELOPMENT OF AGRICULTURE IN ENSURING FOOD SECURITY IN UZBEKISTAN: PROBLEMS AND SOLUTIONS
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi, jumladan Qoraqalpog‘iston Respublikasida oziq- ularning yechimi ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot davomida mintaqadagi agrar sektorning hozirgi holati, iqlim o‘zgarishlari va cho‘llanish jarayonlarining qishloq xo‘jaligiga ta’siri, shuningdek, suv resurslaridan oqilona foydalanish masalalari tahlil qilingan. Ishning asosiy maqsadi oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlashga qaratilgan samarali agrar siyosatni shakllantirish uchun ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy agrotexnologiyalarni joriy etish va resurslardan tejamkor foydalanish oziq-ovqat mahsulotlarining barqaror ishlab chiqarilishini ta’minlaydi.
SELECTION AND CULLING PRACTICES IN GOAT BREEDING
Mazkur maqolada echkilarni echkichilikda tanlash va saralash talablari koʻrsatilgan.
WOOL MORPHOLOGY OF KARAKUL SHEEP OF THE KARAKALPAK SUR BREED TYPE WITH STEEL-GREY COLOUR VARIATION
Ushbu maqolada sur rangli qoraqalpoq tipiga mansub po‘lati sur rangba-ranglikdagi qorako‘l qo‘ylarining jun morfologik ko‘rsatkichlari va ularning Qoraqalpog‘iston Respublikasining shimoliy va janubiy tumanlarida o‘rganilgan va xulosalar qilingan. Аннотация: В данном представленном статье приведены данные морфологические показатели шерсти каракульских овец каракалпакского породного типа расцветок пулаты сур и изучены эти показатели в северных и южных условиях Республики Каракалпакстан. Abstract: The article studies and draws conclusions about the wool productivity of karakul sheep, the color of the pulati sur of the karakalpak breed type, morphological indicators of wool and their morphological characterics in the northern and southern regions of Republic of Karakalpakstan.
junni qayta ishlash va tayyor mahsulot ishlab chiqarish fermer
SURVIVAL OF CAMELINA SEEDLINGS AT THE END OF THE GROWING PERIOD UNDER DIFFERENT IRRIGATION REGIMES AND FERTILIZER RATES
Maqolada kuzgi rijik ko‘chatlarining saqlanishiga qo‘llaniladigan agrotexnik tadbirlar, xususan sug‘orish rejimi va o‘g‘itlash me’yorlari o‘z ta’sirini ko‘rsatishi bayon qilingan. Kuzgi rijik yetishtirishda faqat urug‘ suv berilib, o‘g‘it berilmaydigan nazorat hamda N30P30K30, N60P60K60, N90P90K90 nisbatlarda oziqlantirilganda qishlovdan chiqgan o‘simliklarning 75,9-78,5%i saqlanib qoldi. Sug‘orish oldi tuproq namligi ChDNSga nisbatan 70-75-65%da N30P30K30, N60P60K60, N90P90K90 nisbatlarda oziqlantirilganda saqlanish darajasi 80-84.7% gacha o‘zgardi.
v chastnosti rejima orosheniya i norm udobreniya
a takje pri podkormke v sootnosheniyax N30P30K30
Winter wheat YETISHTIRISHNING AYRIM ELEMENTLARINI grain HOSILDORLIGIGA TA’SIRI.
Maqolada kuzgi bug‘doy navlarini yetishtirishning ayrim elementlari, ekish muddatlari va ko‘chat me’yorlarini don hosildorligiga ta’siri to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan. Kuzgi bug‘doyning Davr, Zvezda, Pervitsa hamda Zimnitsa navlari uchun eng maqbul ekish muddati va me’yorlari aniqlanganligi bayon etilgan.
srokov poseva i standartov rassadi na urojaynost zerna. Ustanovleno
«Pervitsa» i «Zimnitsa» Klyuchevie slova: ozimaya pshenitsa
CULTIVATION OF SPRING WHEAT IN NORTHERN REGIONS
Maqolada, bahorgi bo‘g‘doy navlarini Qoraqalpog‘istonni tuproq-iqlim sharoitida uch xil ekish va uch xil oziqlantirish meyorida utkazilgan tadqiqot natijalari keltirilgan. Saratov-29 navini 150 kg meyorda ekib, 150 kg azot bilan oziqlantirganda, hosildorlik 32,7 ts, 180 kg azot berilganda 36,6 ts va 210 kg azot berilganda 38,8ts-ni tashkil etdi.
ASSESSMENT OF THE HYDROGEOLOGICAL AND RECLAMATION STATE OF IRRIGATED AREAS USING GIS TECHNOLOGIES
Maqolada Sirdaryo viloyati sug‘oriladigan hududlarining gidrogeologik-meliorativ holati GAT texnologiyalari yordamida baholandi. Tadqiqotda er osti suvlari sathi, minerallashuv darajasi va filtratsiya xususiyatlarining hududiy o‘zgarishi tahlil qilindi. Natijalarga ko‘ra, er osti suvlari sathi 1,5-3,0 m, minerallashuv darajasi asosan 3-5 g/l ni tashkil qildi. Filtratsiya koeffitsienti qumoq tuproqlarda 0,2-0,4 m/sut, shag‘alli yotqiziqlarda esa 15-40 m/sut gacha o‘zgarishi aniqlandi. Olingan natijalar gidrogeologik- meliorativ monitoring ishlarida GAT texnologiyalarining yuqori samaradorligini ko‘rsatdi.
AGRICULTURE AND PROSPECTS FOR THE SOCIO-ECONOMIC DEVELOPMENT OF UZBEKISTAN
Узбекистан на сегодняшний день является одной из стран, которая характеризуется высоким уровнем бедности, имеет низкий рейтинг по показателю ВВП на душу населения, в стране присутствует доста-точно низкий показатель среднего уровня заработной платы и высокое количество миграции граждан страны. При этом страна достаточно богата ресурсами и обладает высоким потенциалом населения и в экономике преоб-ладает аграрный сектор. Именно поэтому вопрос сельского хозяйства и перспектив социально-экономического развития Узбекистана достаточно актуален. Соответственно, целью данной работы является исследование и обобщение аспектов сельского хозяйства, и определение перспектив социально-экономического развития Узбе-кистана.
Джуманиязов Уббинияз Исмайл улы – стажёр преподаватель Каракалпакского
EVALUATION OF YIELD AND BIOMETRIC INDICATORS IN NEWLY DEVELOPED HYBRID LINES OF WINTER SOFT WHEAT
Maqolada kuzgi yumshoq bug‘doyning yangi yaratilgan duragay liniyalarida hosildorlik va asosiy biometrik ko‘rsatkichlarni baholash natijalari keltirilgan. Tadqiqotlar 2015 yilda kollektsion ko‘chatzor sharoitida amalga oshirildi. Tajribada 32 ta duragay liniyaning hosildorligi, o‘simlik bo‘yi, boshoq uzunligi, boshoqchalar soni, boshoqdagi don soni, don vazni hamda 1000 dona don vazni aniqlandi. Natijalarga ko‘ra, KN-3884 (An-3) namunasi eng yuqori hosildorlikni (87,5 ts/ga) namoyon qildi. AS-2005-S35, AS-2006-D14 va AS-2006-D16 liniyalari ham yuqori hosildorligi bilan ajralib turdi. AS-2006-S26 liniyasida 1000 dona don vazni 45,3 g ni tashkil etib, eng yuqori ko‘rsatkich qayd etildi. Olingan natijalar yuqori mahsuldor va selektsiya uchun istiqbolli duragay liniyalarni aniqlash imkonini berdi.
and 1000-grain weight were studied in 32 hybrid lines. According to the results
Siddiqov Ravshanbek Inomjonovich Q.x.f.d.
Raximov Tojidin Abdunumanovich q.x.f.f.d., k.i.x. https://orcid.org/0009-0005-3506-5845
DYNAMICS OF VEGETATION COVER AND PHYTOCENOSES OF KHOREZM REGION UNDER CLIMATE CHANGE AND ANTHROPOGENIC IMPACT
В статье рассматриваются современное состояние и динамика растительного покрова основных типов фитоценозов Хорезмской области в период 2000–2024 годов. На основе полевых геоботанических исследований и анализа разновременных космических снимков установлено значительное сокращение площадей тугайных лесов, галофитных лугов и тростниковых зарослей. Выявлены главные факторы деградации фитоценозов: засоление и дефляция почв, снижение уровня грунтовых вод, сокращение стока Амударьи и нерациональное сельскохозяйственное землепользование. Предложены приоритетные направления фитомелиорации и восстановления нарушенного растительного покрова региона.
raspolojennaya v nijnem techenii Amudari
obladaet isklyuchitelnim raznoobraziem rastitelnix soobshestv
Махмудова Асал Баходир кизи, Икромова Мамура Мухиддин кизи
CHANGES IN THE FAUNA OF MACROLEPIDOPTERA IN KHOREZM REGION UNDER GLOBAL CLIMATE CHANGE
В настоящей статье рассматривается влияние глобального изменения климата и процессов опустынивания на фауну крупных чешуекрылых (Macrolepidoptera) Хорезмской области Республики Узбекистан. На основе многолетних полевых исследований (2021–2025 гг.) установлено, что видовой состав и географическое распределение бабочек претерпевают существенные изменения: отмечается сдвиг фенологических сроков, сокращение численности влаголюбивых видов и расширение ареалов термофильных таксонов. Полученные данные свидетельствуют о необходимости введения долгосрочного экологического мониторинга энтомофауны региона.
okazivayushey pryamoe vozdeystvie na vse jivie organizmi
chislennost i fenologicheskie ritmi tesno svyazani s temperaturnim rejimom
poskolku vklyuchayut kak stenotopnie vidi s uzkoy ekologicheskoy nishey
AgricultureNI RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSIYALARNING O‘RNI (Karakalpakstan Republic MISOLIDA)
Ushbu ishda ekologik cheklovlar sharoitida Qoraqalpog‘iston Respublikasi qishloq xo‘jaligini rivojlantirishda innovatsiyalarning o‘rni o‘rganiladi. Tadqiqotning maqsadi innovatsion texnologiyalarning qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sirini baholashdan iborat.
THE MAIN LIMNOLOGICAL CHARACTERISTICS OF WATER BODIES
Мақолада Қорақалпоғистон республикаси сув обектларининг экологик ҳолати мониторинг қилинган. Кўл кўплаб гидрофиль турларга оид қушларнинг уялаш ва ғарбий-Азия миграция йўлида кўчиб юрувчи қушларнинг миграция вақтида тўхташжойидир, улар орасида ноёб ва йўколиб борётган қушлар борлиги аникланган. Жаҳон миқёсида сув ресурсларига прогрессив антропоген таъсир курсатиш ва сув экотизимларидаги биологик хилма-хилликни сақлаш муаммосини ҳал қилишга катта эътибор қаратилмоқта. Айниқса сув экотизимларига антропоген босимнинг кескин ўсиши муносабати билан сув муҳити сифатининг тобора ёмонлашуви юзага келиб, мамлакатимизнинг экологик, озиқ-овқат ва миллий ҳавфсизлигига таҳдид масалаларини ҳал қилишда муҳим урин эгалламоқда. Ушбу юналишда сув объектларининг антропоген деградациясини тадқиқ қилиш экология соҳасида илмий ва амалий аҳамиятга эга табиий сув ҳавзаларидан оқилона фойдаланиш қонуниятларини яратиш ва уларни муҳофаза килиш масалалари алохида долзарблик касб этмоқда. Амударё қўйисининг гидрологик режими фавқулотда динамиклиги билан фарқланиши туфайли, сув хўжалигининг истиқболли чора-тадбирларини ишлаб чиқишда энг янги маълумотларга эҳтиёжи кучлидир, бу биоген элементлар таркиби бўйича маълумотларга ҳам тааллуқлидир.Биоген элементларнинг юқори даражада таркиб топиши қишлоқ хўжалиги учун ўзлаштирилган сув йиғишлар ер усти оқими учун хос бўлиб, бу минтақа сув экотизимларига антропоген таъсирнинг натижаси саналади. Амударёнинг оқими чучук сув келиб тушишининг муҳим манбасидир, ва Амударё қўйисида ифлослантирувчи биоген моддалар миграцияси бош йўлининг биридир.Амударё сувида ва суғриш каналларида эриган фосфор таркиб топишининг ўртача миқдори қаралаётган давр ичида 0,004 мг/л дан 0,36 мг/л гача ўзгариб турди. Фосфатларнинг ўртача йиллик минимал таркиб топиши коллектор чиқинди (КС-1) сувида Нукус тумани Шортанбай колхози худудсидаги кўприк ёнида ҳамда Бозатау тумани Кокшиел колхози худудсида (0,19 мг/л), максимал Тахтакопир тумани КС-4 коллекторида ҳамда «Аша» пунктида (Акпеткей архипелаги) (0,32 мг/л). Аммоний азотининг таркиб топиши Тахиаташ кўприги ёнидаги Амударё сувида 0,01-0,20 мг/л атрофида, Муйнақ тумани Порлытау пос. 0,01-0,32 мг/л атрофида. Судочье кўли. Қорақалпоғистоннинг шимолий-ғарбий қисмида жойлашган Судочье кўли бир нечта кўллар тизимидан ташкил топган (катта ва кичик Судочье, қаратерен, Бегдулла айдын, Омар салым, Қаражар, Қарысжағыс, Ақушпа). Кўл шимолда Урга тепалигидан(580 30´- 430 35´) шарқка (580 38´-430 35´) Устюрт чинки билан чегарадош, шарқий чегараси Қаражар тизими Судочье кўлининг шарқий ёқасидан (580 38´- 430 22´ гача), ғарбий чегараси Ақушпа тепалиги ва Тайлыдан Урге тепалигигача Устюрт платоси (580 22´- 430 32´) бўйича ўтади. Умумий майдони. Кўл кўплаб гидрофиль турларга оид қушларнинг уялаш ва ғарбий-Азия миграция йўлида кўчиб юрувчи қушларнинг миграция вақтида тўхташжойидир, улар орасида ноёб ва йўколиб борётган қушлар хам бор. Ҳозирги вақтда Судочье катта бўлмаган кўп сонли сув ҳавзалари ва тўртта йирик сув ҳавзалари (Ақушпа, Қаратерен, Бегдулла-Айдын ва Катта Судочье), шунингдек унинг ёнида жойлашган худудлардан иборат. Ақушпанинг максимал узунлиги, кенглиги етади, чуқурлиги 1,5 – ортиқ эмас. Кўл майдони ташкил этади. Кўлнинг Устюрт платоси чинкига ёндош бўлган жанубий ва ғарбий ёқаси унча баланд бўлмаган қирғоқ чизиқларига эга; шимолий ва шарқий қирғоқлари ўта баланд ва ботқоқликлардан иборат. Кул ҳамма томондан қамишзорлар тўқайлари билан ўралган, уларнинг баландлиги ва зичлиги жанубий чеккасига қараб пасаяди. Кўлнинг энг сайёз сувли жанубий чеккаси очиқ ёйилимлар ва катта қўлтиқларга бой. Кўлнинг очиқ ойдинли юзаси унинг умумий майдонининг 60% ташкил килади, кўлнинг қолган худуди эса қамишзорлик тўқайлари билан қопланган. Шуни таъкидлаб ўтиш жоизки, ҳозирги вақтда кўлдаги сув сатҳи 2016 йилга нисбатан 50- пасайди. Бу худуддаги орнитофауна қушларнинг 230 турини ташкил қибил, шундан 117 уя солади. Бу ерда хилма-хил ноёб турлар мавжуддир, шу сабабдан ҳам 2007 й. Судочье А1, А3, А4i, A4iii мезонлари бўйича Ўзбекистоннинг Энг муҳим орнитологик худуди рўйхатига (Uz 002) киритилди. Сув билан таъминланиш ва сув алмашинишнинг шароитларининг ҳар хил бўлиши, шунингдек озиқлантирувчи сувларнинг химизми ветланднинг турли участкалари ва кўлларининг полигалинлик гидрокимёвий режимини юзага келтиради. Масалан, коллекторлар бўйича оқим келиб тушиши қисқарганда ёки тўхтаб қолганда бу ҳолат 2005-2010 й., 2015 ва 2017 й. кузатилганди кўллар қуриб қолади ва шўрланади: сувнинг минерализацияси барча жойларда, айниқса оқимсиз жойларда ортади. Энг чучук сувли оқим зоналарида минерализация озиқлантирувчи оқим минерализациясига мос келади – 3-4 г/л. 2014 й. ва 2018 й.бу тизим ҳам жуда сайёзланди. Тайлы кўлининг майдони ўта қискарди. Сув ККС коллектори буйича оз миқдорда келиб тушади, сувнинг оқими бу ерда ўта паст. Бизнинг маълумотларимиз бўйича, унинг шўрлиги 6 г/л атрофида, унинг Ғарбий Каратерен кўли ёнидаги охирги участкасида эса - 14,01 г/л, кукурт водороди ҳиди бор. Довуткўл. Амударёнинг «собиқ» дельтаси бошида жойлашган Довуткўл кўллар тизими Амударё қўйисидаги энг йирик ва анча эски лимник экотизимдир. У харитада Дауткўл сув омбори сифатида белгиланган. Ушбу тизимни ўрганиш катта аҳамиятга эгадир, чунки, бир томондан, экстремал арид шароитларда жойлашган кўлларда ҳавзалар ичидаги алоқаларни ўрнатишга ёрдам беради, иккинчидан, антропоген таъсирга дуч келган экотизимлар трансформациясини кузатишга ёрдам беради ва учунчидан, Амударё қўйисидаги чучук сувнинг кескин танқислиги шароитларида чучук сувли лимник экотизимлардан оқилона фойдаланиш стратегиясини ишлаб чиқишга имконият яратади. Довуткўл кўллар тизими дарёнинг бўйида, Нукус шаҳри шимолида оралиқда жойлашган бўлиб, 1931 й. ташкил топган. Бу вақтда сув кўлларга Довуткўл тизими орқали тушиб, ундан қўйида, айни Қусханатау тепалигигача жойлашган кўлларни озиқлантирар эди. Сув сатҳи ўзгарувчан бўлиб, кўпинча дарё суви билан тўлишига боғлиқ, сезиларли тебранишлар билан ажралиб туради. Тизимнинг чегаралари доимо ўзгарувчан бўлиб, унинг майдони 1770 дан гача ўзгариб турди. Тизимдаги энг катта чуқурлик 5- Куксу ёйилимларида қайд килинган бўлиб, бошқа ёйилимлардан фарқли улароқ, унинг чегаралари яхши аниқланарди. Кўлда баъзи ойдинлар бир-биридан 0,7- баландликдаги қамишлар билан ажратилган. Кўллар сув ичида ўсадиган ўсимликларга бой. Мутахассисларнинг фикрига кўра бу экотизимнинг асосий доминанти-қамиш (Phragmite saustralis) бўлиб, у қирғоқ бўйлаб тор баргли қўғанинг (Typha angustifolia L.) кўплаб намуналари ва денгиз тўнғиз ўтлари (Bolbochoenus maritimus), саёз лагуналарнинг лойли грунтларида сув ости ўсимликлари жамоалари урут (Myriophyllum verticillatum L.), шунингдек, рдестнинг (Potamogetonpectinatus L.) ва (Potamogeton crispus L.) турлари билан зич чакалакзорларни ҳосил қилади. Сув ҳавзаси экотизимининг 85% ини қамиш (Phragmites australis) ташкил қилади ва баъзи жойларда тўплам шаклида бўлади. Бундай тўпламлардаги қамишнинг баландлиги 200- га етади. Қамиш орасида 90- баландликдаги тор баргли қўғалар (Typha angustifolia L.) ва қамишнинг (Schoenoplectuslitoralis (Schrad.) Palla) турининг ўсиши қайд этилган. Сув ҳавзаси қирғоғида тўнғиз ўтлари (Bolbochoenusmaritimus)нинг намуналари кам учрайди. Сув ости макрофитлари рдестнинг (Potamogetonpectinatus L.) ва (Potamogetoncrispus L.), урутнинг (Myriophyllum verticillatum L.) ва бошоқсимон урут (Myriophyllum spicatum) турларидан иборат. Кўлнинг сув ва қирғоқ-сув ўсимликлари ўрганилганида, унинг ўсимликлар билан қопланганлиги ва ўсишининг юқори даражаси қайд этилган. Кўл саёз ва кўп миқдордаги қамишзор (Phragmitesaustralis) тўпламларидан иборат. Кўл туби лой ва қумли. Қалин қамишзорлар қирғоқ бўйида ўсади ва кўлнинг акваториясида зич қамишзорларнинг алоҳида тўпламларини хосил қилади. Туби урутнинг (Myriophyllum spicatum) турлари билан қалин қопланган. Кўл тубидан юқорироқда ва сув юзасида спиралсимон спирогира (Sphaerocysti) оч яшил қатламни ҳосил қилган. Кўлнинг қирғоқ қисмидаги ўсимликларқопламида оқбош (Kareliniacaspica) ва юлғун (Tamarix hispida) каби ўсимликлар доминантлик қилган [69, 47-51 б.; 70, www.aknuk.uz.]. Бу экотизимнинг доминанти – қамиш (Phragmites australis). У зич чакалакзорлар ва алоҳида оролларни ҳосил қилган. Сув ости ўсимликлари бошоқсимон урут (Myriophyllum spicatum) билан ифодаланган. Экотизимнинг тур таркиби юқори сув ўсимликларининг атиги 2 тури билан ифодаланган. Қамиш билан қопланганлиги ва унинг ўсиши юқори, қирғоқ зонаси ҳам урут билан қалин қопланган. Соҳил қисмининг доминантлари галофитлар – оқбош ва юлғун каби ўсимликлардир. Довуткўлнинг географик жойлашиши (www.uzeconet) Минтақадаги гидрологик вазиятнинг ўзгариши, дельтага Амударёнинг умумий сув оқими тушишининг кескин пасайиши, бошқа сув таъминоти манбасига ўтиш натижасида кўллар тизимининг ягона сув юзасига эга энг теран сувли ёйилимларда шаклланган ҳавзага айланишига олиб келди. Суғориш Эркиндарё арнасидан ва Сапақкўл-Бирқулоқ кўллар тизими ирмоқларидан насос ёрдамида сув қўйиш эвазига амалга оширилади. Сув ҳавзасининг сув билан таъминланиши ўта тартибсиз, бунинг натижаси улароқ ҳатто қисқа вақт интервалида ҳам сув сатхининг кескин ўзгариб туриши ҳамда майдонларнинг сезиларли ўзгаришлари юз беради.Характерли бўлган ўсимликлар бу майдоннинг 30% ортиқ бўлмаган ерини эгалловчи, ҳар жой-ҳар жойда ўсадиган қамишзорлик тўқайликлари, сувости ўсимликлари фақат ёйилимларнинг очиқ кенгликларида кузатилган. Довуткўл суви учун ўта юқори бўлмаган тиниқлик характерлидир. Баъзида у 3- ва ундан ортиқни ташкил этти, кўл ёқаларида ва дамбага яқинлашганда турли қолдиқлар билан ифлосланиши, шунингдек сувутларининг кучли гуллаши сабабли сувнинг тиниқлиги пасайиб борди. Дауткўл мисолида (1995-2000 йй.) (расм 3.2) аралашган моддаларнинг мавсумий динамикасини ўрганишда аниқландики, Дауткўлга тушадиган айланма каналнинг сувида баҳорги даврда сестоннинг таркиб топиши 0,662 мг/л ташкил қилган. Дауткўл сувида сувнинг юқори қатламида сестоннинг таркиб топиши 0,634 мг/л, сув тубига сувнинг пастки қатламида 0,603 мг/л. Қишқи даврда сестоннинг концентрацияси сезиларли даражада пасаяди, бу, эҳтимол, деструкция ва чўкма ҳосил бўлиши жараёни таъсирида юзага келган. Дауткўл сувининг устки қатламида сестоннинг таркиб топиши 0,88-0,95 мг/л, пастки қатламда 0,45- 0,47 мг/л ташкил қилади. Сестон конценртацияси миқдорининг таҳлили шуни кўрсатадики, ҳар йилда кўлда аралаш эриган моддаларнинг концентрацияси сезиларли даражада ўрзагиб туриши мумкин. Междуречье кўли. Междуречье сув омборининг Шимолий-ғарбий қисмида, Қипчоқдарё ва Оқдарё оралиғида жойлашган. Сув қўйилиш манбаси Амударёдир. Сув ҳавзасининг умумий майдони, узунлиги 9-, кенглиги 2-. Максимал чуқурлиги, энг чуқур жойи 1,3-. Кўлга қуядиган Амударёнинг сувлари юқори минерализация ва коллектор-дренаж ҳамда саноат суви туширилиши сабабли буткул дарё бўйлаб кучайиб борувчи умумий ифлосланиш билан характерланади. Шегекўлдаги сувнинг тиниқлиги мавсумга қараб ўзгариб туради ва 0,50- ташкил қилади. Шегекўлда сув минерализацияси кескин ўзгаришларга дуч келади, йилнинг илиқ вақтларидаги кузатувларнинг барча даврида минимал, шунингдек максимал кўрсаткичлар қайд қилинган. Ёз мавсумида бу 1274-2124 мг/л, кузда эса 1240-1270 мг/л ташкил қилади. Междуречье кўлининг географик жойлашиши Кўл акваториясида эриган моддалар концентрацияси ҳар хил бўлиб, мавсумга қараб ўзгариб туради. Ёзги мавсумда эриган моддалартаркиб топиши 0,012-0,556 мг/л, кузда – 0,310 мг/л (1998), баҳорда (1999) 0,104-0,671 мг/л, ёзда 0,0093 мг/л дан 0,568 мг/л гача қайд килинган. Шуни таъкидлаб ўтиш керакки, сестоннинг максимал миқдори кўлнинг сув қатлами гиполимнион қисмида қайд қилинган. 2013-2019 йй. даври ичида сестон концентрацияси миқдори таҳлили шуни кўрсатадики, эриган аралашган моддаларнинг тақсимланишининг бир хил бўлмаган ва унинг ўзгарувчанлиги, эҳтимол, сув ҳавзасининг ички режими ва сестоннинг дарё оқими билан келиб тушишига боғлиқ. Сув экотизмларининг деградациясига олиб келадиган сув муҳити омиллари сув объектларига келиб тушадиган биоген элементларнинг интенсивлиги ва миқдорига қараб шаклланади ва уларнинг кулларда аккумуляцияланишига олиб келадиган узига хос биологик режим ва ишлаб чиқариш ва йўқ қилиш жараёнлари даражасидаги маълум бир шароитни яратади.
Туреева Қуралай Жумабаевна, Пердебаева Гаухар Даулетбаевна, Сарсенбаева Айсанем
PRODUCING ENVIRONMENTALLY CLEAN OLIVE OIL - NOW IN OUR OWN COUNTRY
Ushbu maqola respublikada bi rinchi marta zaytun etishtirlishi va unldan kelajakda ekologik moy olish tzg‘risidagi malumotlar keltirilgan.Zaytun ekologik toza o‘simlik moyi beruvchi o‘simlik bo‘lib, bizning janubiy xududlarimizda ekilgan va bu yil 50 gektar maydonda meva berdi, endilikda kun tartibida turgan masala zaytun mevalarni nobud qilmasdan terib olib uni qayta ishlab ahaoli ehtiyoji uchun marketlarda eng qimmatbaho va tarkibida inson uchun foydali 104 elementni saqlaydi.